Sztywność obwodowa rury osłonowej i wytrzymałość na ściskanie: klasy, normy, badania
Rurę osłonową HDPE opisują przede wszystkim dwa parametry mechaniczne: sztywność obwodowa (w kN/m²) i klasa wytrzymałości na ściskanie (w niutonach). Sztywność obwodowa mówi, jak rura opiera się ugięciu pod naciskiem gruntu. Klasa wytrzymałości to wynik badania: siła, przy której ściskana między płytami próbka zmniejsza średnicę wewnętrzną o 5 % bez uszkodzenia.
Wymagania dla rur osłonowych ESCPIPE określa Krajowa Ocena Techniczna IBDiM-KOT-2024/0999 wydanie 3 (dalej: KOT wyd. 3), wydana przez Instytut Badawczy Dróg i Mostów.
W skrócie
- Pod jezdnią wymagana jest sztywność obwodowa SN 8 kN/m², poza jezdnią SN 4 kN/m² (KOT wyd. 3).
- Rury ESCPIPE objęte KOT mają klasy wytrzymałości na ściskanie 250, 450, 600, 750 i 1250 N, badane metodą PN-EN 50626-1.
- Klasa zależy głównie od grubości ścianki: rura 110 mm ma 250 N przy ściance 4,0 mm i 1250 N przy 10,0 mm.
- Odporność na uderzenia: klasa Normal (N), badanie w temperaturze −5 °C.
- Norma PN-EN 61386-24 została wycofana 20 grudnia 2023 r. i zastąpiona przez PN-EN 50626-1:2023-12.
Sztywność obwodowa rury (SN)
Sztywność obwodowa rury to jej odporność na ugięcie pod obciążeniem zewnętrznym, przede wszystkim naciskiem gruntu i ruchu pojazdów. Wyraża się ją w kN/m², a klasę sztywności oznacza się symbolem SN (sztywność nominalna), np. SN 4 lub SN 8.
Oblicza się ją z siły potrzebnej do ugięcia próbki rury o 3 % jej średnicy przy stałej prędkości ugięcia, zależnej od średnicy rury. Metodę badania opisuje norma PN-EN ISO 9969. Sztywność obwodową poszczególnych wymiarów rur ESCPIPE podaje załącznik do Krajowej Deklaracji Właściwości Użytkowych nr 01/2026, dostępnej w dziale Do pobrania.
Jaka sztywność obwodowa jest wymagana pod drogą?
KOT wyd. 3 wymaga, aby rury układane pod jezdnią miały sztywność obwodową co najmniej SN 8 kN/m², a poza jezdnią co najmniej SN 4 kN/m². Pod jezdnią dopuszcza się rury SN 4, jeśli uzasadniają to obliczenia nacisków na rurę według PN-EN 1295-1:2019-05 i wytyczne producenta, a warunki zabudowy chronią rurę przed nadmiernym odkształceniem.
Przy przeciskach i przewiertach sztywność oraz grubość ścianki określa projektant. KOT wyd. 3 dopuszcza do tych technologii rury o ściankach gładkich litych; niedopuszczalny jest przecisk z wypłukiwaniem gruntu wodą. Jaką siłą można ciągnąć rurę przy przewiercie, opisuje poradnik Rura osłonowa do przewiertu HDD.
Wytrzymałość rury na ściskanie: klasy od 250 do 1250 N
Wytrzymałość rury na ściskanie opisuje klasa. W badaniu próbkę rury zgniata się między dwiema płaskimi płytami, aż jej średnica wewnętrzna zmniejszy się o 5 %; próbka nie może przy tym pęknąć ani się uszkodzić. Oznaczenie klasy to minimalna siła w tym momencie, w niutonach: w rurze klasy 750 wynosi ona co najmniej 750 N. To wynik badania odcinka rury w laboratorium, a nie dopuszczalne obciążenie rury w gruncie.
KOT wyd. 3 deklaruje dla rur ESCPIPE pięć klas: 250, 450, 600, 750 i 1250 N, badanych metodą PN-EN 50626-1. Przy tej samej średnicy klasa zależy głównie od grubości ścianki. Przykłady dla rur przepustowych ERP i ERPz z tablicy Z1-1 KOT wyd. 3:
| Średnica × grubość ścianki [mm] | Klasa wytrzymałości na ściskanie [N] |
|---|---|
| 110 × 4,0 | 250 |
| 110 × 5,0 | 450 |
| 110 × 6,3 | 750 |
| 110 × 10,0 | 1250 |
| 160 × 5,0 | 250 |
| 160 × 8,0 | 750 |
| 160 × 9,1 | 1250 |
Rury karbowane EKS i EKK z naszej oferty mają klasę 450 N we wszystkich średnicach.
Odporność na uderzenia
Rury gładkościenne ESCPIPE objęte KOT deklarowane są w klasie odporności na uderzenia Normal (kod N, nie mylić z niutonami). Próbki rury po schłodzeniu do −5 °C poddaje się uderzeniu; co najmniej dziewięć z dwunastu nie może mieć pęknięć ani uszkodzeń.
PN-EN 61386-24 i PN-EN 50626-1: co się zmieniło
Norma PN-EN 61386-24:2010 (Systemy rur instalacyjnych do prowadzenia przewodów. Część 24: Wymagania szczegółowe. Systemy rur instalacyjnych układanych w ziemi) opisywała rury osłonowe do kabli w ziemi. Polski Komitet Normalizacyjny wycofał ją 20 grudnia 2023 r. i zastąpił normą PN-EN 50626-1:2023-12 (Systemy rur instalacyjnych układanych w ziemi przeznaczonych do ochrony i prowadzenia izolowanych kabli elektrycznych lub kabli komunikacyjnych. Część 1: Wymagania ogólne). Źródło: katalog PKN, karty norm PN-EN 61386-24:2010 i PN-EN 50626-1:2023-12.
Wycofana norma dzieliła rury według odporności na ściskanie na typy 250, 450 i 750, a według odporności na uderzenia na lekkie (L) i normalne (N). Rury ESCPIPE bada się metodami PN-EN 50626-1:2023, a sztywność obwodową według PN-EN ISO 9969.
Badanie ściskania (PN-EN 50626-1, wcześniej PN-EN 61386-24)
Próbkę rury umieszcza się między dwiema płaskimi stalowymi płytami i zgniata z prędkością 15 ± 0,5 mm/min. Gdy średnica wewnętrzna zmniejszy się o 5 % względem wartości początkowej, rejestruje się siłę nacisku. Nie może ona być mniejsza niż wartość klasy rury.
Badanie udarności (PN-EN 50626-1, wcześniej PN-EN 61386-24)
Dwanaście próbek rury po dwóch godzinach w komorze w temperaturze −5 ± 1 °C poddaje się próbie udarności. Co najmniej dziewięć z dwunastu nie może mieć oznak pęknięcia. Zależnie od warunków badania rura otrzymuje klasę lekką (L) albo normalną (N).
Pełny opis wymagań i badań podaje rozdział 4 instrukcji stosowania rur osłonowych. Każdą partię rur ESCPIPE badamy w ramach zakładowej kontroli produkcji, m.in. na sztywność obwodową, ściskanie i udarność (jak produkujemy rury osłonowe).
Jak dobrać rurę osłonową
- Pod jezdnią: sztywność obwodowa SN 8 kN/m² (albo SN 4, jeśli uzasadniają to obliczenia nacisków według PN-EN 1295-1) i rury objęte KOT IBDiM. Klasa wytrzymałości w niutonach nie określa sztywności SN.
- Poza jezdnią (pobocza, chodniki, tereny zielone): SN 4 kN/m². Jak przygotować wykop, opisuje poradnik Na jakiej głębokości układać rurę osłonową.
- Przeciski i przewierty: rury o ściankach gładkich litych, np. zgrzewalne ERP; grubość ścianki i sztywność określa projektant.
- Nad ziemią, w miejscach narażonych na słońce: rury ze stabilizatorem UV, a na mostach i wiaduktach rura mostowa ERPk UV M z kielichem kompensacyjnym; zob. Rury osłonowe UV i mostowe.
Klasę wytrzymałości na ściskanie dobiera projektant do obciążeń w danym miejscu. Jeśli potrzebujesz pomocy w doborze, napisz do opiekuna swojego regionu.
Materiał, kolory i znakowanie
Rury gładkościenne, światłowodowe oraz UV i mostowe ESCPIPE produkujemy z polietylenu wysokiej gęstości HDPE o gęstości co najmniej 940 kg/m³ i wskaźniku płynięcia MFR 0,2–1,7 g/10 min (190 °C, 5 kg). Temperaturowy zakres stosowania to od −30 °C do +75 °C.
Rury objęte KOT oznaczamy znakiem budowlanym B i wystawiamy do nich Krajową Deklarację Właściwości Użytkowych nr 01/2026. Rury do ochrony kabli w sieciach o napięciu od 50 do 1000 V prądu przemiennego lub od 75 do 1500 V prądu stałego mają znak CE i Deklarację Zgodności (dyrektywa 2014/35/UE).
Kolory rur i rodzaje powierzchni wewnętrznej opisuje rozdział 3 instrukcji stosowania rur osłonowych, a informacje nadrukowywane na rurze rozdział 5 (znakowanie rur). Stronę tytułową KOT, Krajową Deklarację Właściwości Użytkowych i karty katalogowe znajdziesz w dziale Do pobrania.
Najczęstsze pytania
Czym się różni sztywność obwodowa SN od klasy wytrzymałości na ściskanie?
Sztywność obwodowa (w kN/m², klasy SN 4, SN 8) opisuje odporność rury na ugięcie pod naciskiem gruntu i bada się ją przy ugięciu o 3 % średnicy (PN-EN ISO 9969). Klasa wytrzymałości na ściskanie (w niutonach) to minimalna siła, przy której próbka rury zgniatana w badaniu zmniejsza średnicę wewnętrzną o 5 % bez pęknięć i uszkodzeń (metoda PN-EN 50626-1). Rurę osłonową opisuje się oboma parametrami.
Jaką sztywność obwodową musi mieć rura osłonowa pod drogą?
Według Krajowej Oceny Technicznej IBDiM-KOT-2024/0999 wydanie 3 pod jezdnią co najmniej SN 8 kN/m², a poza jezdnią co najmniej SN 4 kN/m². Rury SN 4 pod jezdnią dopuszcza się, jeśli uzasadniają to obliczenia nacisków na rurę według PN-EN 1295-1:2019-05 i wytyczne producenta, a warunki zabudowy chronią rurę przed nadmiernym odkształceniem.
Co oznacza klasa 750 albo 1250 przy rurze osłonowej?
To wynik badania ściskania w niutonach: żeby zmniejszyć średnicę wewnętrzną próbki rury klasy 750 o 5 %, potrzeba co najmniej 750 N, a w klasie 1250 co najmniej 1250 N, bez pęknięć i uszkodzeń. To parametr laboratoryjny, a nie dopuszczalne obciążenie rury w gruncie. Przy tej samej średnicy wyższej klasie zwykle odpowiada grubsza ścianka: rura 110 mm ma klasę 750 N przy ściance 6,3 mm i 1250 N przy ściance 10,0 mm.
Czy norma PN-EN 61386-24 jest nadal aktualna?
Nie. Polski Komitet Normalizacyjny wycofał normę PN-EN 61386-24:2010 20 grudnia 2023 r. i zastąpił ją normą PN-EN 50626-1:2023-12. Rury osłonowe ESCPIPE bada się metodami PN-EN 50626-1, a sztywność obwodową według PN-EN ISO 9969, tak jak podaje Krajowa Ocena Techniczna IBDiM-KOT-2024/0999 wydanie 3.
Aktualizacja: 23 września 2026 r.. Dane: Krajowa Ocena Techniczna IBDiM-KOT-2024/0999 wydanie 3, karty produktów ESCPIPE i katalog Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.
